Een indrukwekkend bezoek

Vorige week was ik samen met een goede vriendin een week in Berlijn. Het was een leuke en gezellige week. Maar toch heeft het ook indruk gemaakt. We hebben veel gezien en gedaan, de stad doorkruist van oost naar west en van noord naar zuid. Er ligt zoveel geschiedenis in de Duitse hoofdstad. Geschiedenis die ook nu nog tot de verbeelding spreekt. Alleen het feit dat er een muur was die de stad in twee delen splitste, is al iets vreemds en verbazingwekkends. Delen van de muur zijn te zien in de stad, zo wordt het weer tastbaar.
Toch was dat niet hetgeen dat me het meest bezighoudt. Iets ten noordoosten van de stad ligt de plaats Oranienburg. Een naam die misschien niet direct een belletje doet rinkelen. Totdat je hoort hoe een van de wijken van die stad heet: Sachsenhausen. Een plaats die veel mensen in het geheugen gegrift staat. Natuurlijk kende ik de verhalen en had ik de geschiedenislessen gevolgd over de Tweede Wereldoorlog. Maar niet eerder werd het zo tastbaar en confronterend. Enorme groepen mensen kwamen hier tussen 1936 en 1945 gevangen te zitten. Vaak zonder enig aanwijsbare reden. Soms alleen omdat ze Joods waren, of homoseksueel. Of kritisch op een regime dat zijn bestaansrecht ontleende aan onderdrukking en geweld. Onderdrukking die in Sachsenhausen een heel nieuwe betekenis zou krijgen. Het is bijna niet te bevatten hoe creatief men was met het martelen van de gevangen. Hoe gewetenloos men te werk ging. Alsof de bewakers overtuigd waren dat ze niet met mensen maar met beesten te maken hadden.
Verspreid over het monument en museum kunnen de verhalen gevonden worden van individuen die angstig gedetailleerd vertellen of hun gevangenschap. Zo was er een jongen van amper twintig die, nadat hij was binnengebracht, 24 recht moest staan op de binnenplaats van de gevangenis. Zonder enige beweging of geluid te maken. De minste, zelfs maar suggestie van, beweging zou zijn onmiddelijke dood betekenen. De eerste foto van deze jongen liet een glimlachende jongeman zien met dik, blond haar. De tweede een uitgehonderde, sterk vermagerde man met kaal hoofd. Verbazingwekkend was dat hij op die tweede foto erin geslaagd was toch te glimlachen. En waarom zat hij daar? Alleen maar omdat hij jood was. Niet omdat hij iemand vermoord had, iemand bestolen had of geweldadig was geweest. Nee, alleen omdat hij niet voldeed aan het beeld dat men toen had van de 'perfecte' mens.
En zo wandelden we door het voormalige concentratiekamp. Soms werd ik haast misselijk van de beelden die je zag, de gruwelijkheden die daar hebben plaatsgehad. Nog word ik stil als ik eraan terugdenk. De angst sloeg me om het hart toen ik me realiseerde dat het een zwijgende meerderheid was geweest, die dit had laten gebeuren. Slechts één man die opriep tot dit soort wandaden. Excessen die regulier en gebruikelijk werden. En dat niet een paar dagen, maar nee, jaren lang! Nu, met 4-5 mei in aantocht zet dat je stil bij onze vrijheid die we nu kennen. Bij de vrijheid die we hebben om te zijn we zijn. De vrijheid om te zeggen wat we vinden en denken. Zonder dat we daarvoor gestraft worden. Die vrijheid is me sinds vorige week meer waard dan ooit. Ik hoop dat je dit jaar iets langer stil kan staan bij die vrijheid en om je heen kan kijken en zien dat, dat ook nu niet voor iedereen normaal is. Excessen van vroeger zijn niet weg, misschien bij ons wel. Maar elders in de wereld is die angst en dreiging nog even reëel als 66 jaar geleden. Ons ouders en grootouders zeiden toen: "Dit nooit weer!" Ik hoop en bid dat die wens ook voor de rest van de wereld waarheid wordt.